تازهترین دادههای SCImago نشان میدهد که برای نخستینبار، عربستان سعودی از نظر تعداد تولیدات علمی سالانه از ایران عبور کرده و ایران، پس از ترکیه و عربستان، به رتبه سوم منطقه رسیده است. این اتفاق فقط یک جابهجایی آماری نیست؛ نشانهای روشن از فرسایش تدریجی سرمایه علمی کشور است.
ایران سالها با تکیه بر استادان دانشگاه، محققان، پژوهشگران و اعضای هیأت علمی خود، جایگاه نخست علمی منطقه را حفظ کرده بود؛ اما امروز وقتی استاد دانشگاه و پژوهشگر کشور به جای تمرکز بر تولید علم، نوآوری، حل مسئله و تربیت نسل آینده، ناچار است دغدغه اجارهخانه، هزینه درمان، آموزش فرزندان و معیشت روزمره داشته باشد، طبیعی است که خروجی علمی کشور افت کند.
نمیتوان از دانشگاه و مراکز پژوهشی انتظار جهش علمی داشت، اما با اعضای هیأت علمی، کارکنان علمی، پژوهشگران و کارمندان تخصصی این حوزه مانند یک نیروی اداری عادی و بدون توجه به مأموریت ملی آنان برخورد کرد. تولید علم، کار شبانهروزی، تمرکز ذهنی، امنیت روانی، دسترسی به امکانات پژوهشی و امید به آینده میخواهد. با حقوق فرسوده، بودجه پژوهشی ناچیز، تبعیض در پرداختها و بیثباتی تصمیمات، نمیتوان از نخبگان انتظار معجزه داشت.
پرسش جدی از سیاستگذاران کشور این است: وقتی قانون، افزایش حقوق متناسب با تورم را تکلیف میکند، این عدد ثابت و تکراری ۲۰ درصدی از کجا آمده است؟ آیا تورم واقعی زندگی استاد، پژوهشگر، کارمند و بازنشسته ۲۰ درصد است؟ آیا هزینه مسکن، درمان، آموزش، حملونقل و معیشت خانوادهها فقط ۲۰ درصد افزایش یافته است؟
مسئله مهمتر این است که چرا شورای حقوق و دستمزد، حقوق قانونی اعضای هیأت علمی و پژوهشگران را در طول چندین سال بهموقع و متناسب پرداخت نمیکند، بعد در پایان سال، وقتی ناچار به ترمیم ۶۰ یا ۷۰ درصدی بخشی از این عقبماندگی میشود، همان اقدام قانونی و دیرهنگام بهعنوان «افزایش نجومی» معرفی میگردد؟ این در حالی است که اگر حقوق قانونی در موعد خود و متناسب با تورم پرداخت میشد، نه چنین شکافی ایجاد میشد و نه چنین حاشیهای شکل میگرفت.
واقعیت این است که افت رتبه علمی ایران فقط نتیجه تحریم یا محدودیتهای خارجی نیست؛ بخشی از آن محصول بیتوجهی داخلی به شأن علم، دانشگاه، تحقیق و سرمایه انسانی است. کشوری که محقق خود را تضعیف کند، دانشگاه خود را بیانگیزه کند و پژوهشگر خود را از آینده مأیوس سازد، دیر یا زود جایگاه علمی، فناورانه و حتی اقتصادی خود را واگذار خواهد کرد.
امروز عبور عربستان از ایران در تولیدات علمی، یک هشدار ملی است. اگر برای معیشت استادان، محققان، پژوهشگران و کارکنان علمی کشور تصمیم شجاعانه، عادلانه و قانونی گرفته نشود، فردا فقط رتبه علمی را از دست نمیدهیم؛ آینده فناوری، امنیت غذایی، امنیت ملی، پزشکی، کشاورزی، صنعت و حکمرانی علمی کشور را نیز تضعیف خواهیم کرد.
سیاستگذاران باید بدانند: حمایت از هیأت علمی و پژوهشگران، امتیاز صنفی نیست؛ سرمایهگذاری راهبردی برای آینده ایران است. علم با شعار پیش نمیرود؛ علم به احترام، بودجه، امنیت معیشتی، ثبات تصمیم و عدالت در پرداخت نیاز دارد.
