🛑 جوابیه تحلیلی و فنی به گزارش تسنیم. احمد بایبوردی ✍️فعال رسانه وکارشناس کشاورزی «چالشهای راهبردی در سازمان تات» یا نادیدهگرفتن ستون امنیت غذایی کشور؟ گزارش مورخ ۱۴ مرداد ۱۴۰۴ خبرگزاری تسنیم با عنوان «چالشهای راهبردی در سازمان تحقیقات و ضرورت اصلاح رویهها» در ظاهر دغدغه امنیت غذایی و برنامه هفتم توسعه را دارد، اما […]
🛑 جوابیه تحلیلی و فنی به گزارش تسنیم.
احمد بایبوردی ✍️فعال رسانه وکارشناس کشاورزی
«چالشهای راهبردی در سازمان تات» یا نادیدهگرفتن ستون امنیت غذایی کشور؟
گزارش مورخ ۱۴ مرداد ۱۴۰۴ خبرگزاری تسنیم با عنوان «چالشهای راهبردی در سازمان تحقیقات و ضرورت اصلاح رویهها» در ظاهر دغدغه امنیت غذایی و برنامه هفتم توسعه را دارد، اما در عمل با ترکیبی از گزارههای کلی، ادعاهای بدون سند و چشمپوشی از کارنامه میدانی و فناورانه سازمان تات تنظیم شده است.
برای تنویر افکار عمومی و نهادهای تصمیمگیر، لازم است چند محور اساسی روشن شود:
۱. تات در ساختار حاکمیتی؛ «مسئول مستقیم امنیت غذایی» نه یک اداره معمولی
حتی خود گزارش تسنیم اذعان میکند که تات بزرگترین سازمان تحقیقات کاربردی کشور با بیش از دو هزار عضو هیئت علمی در بیش از ۲۰ رشته تخصصی است. این واقعیت، در اسناد رسمی نیز تأیید شده است:
طی ۵۰ سال اخیر، بیش از ۹۰ درصد ارقام زراعی و باغی معرفیشده در کشور، محصول سازمان تات است؛ تنها در یک استان، طی دو دهه، ۴۰ رقم گندم و ۳۰ رقم ذرت و آفتابگردان توسط تات معرفی شده است.
رئیس سازمان تات بهصراحت اعلام کرده است که نظارت بر حدود ۲۰۰ هزار هکتار مزارع بذری کشور، ارزیابی آفتکشها، کودها و نهادههای دامی و تولید ۱.۸ میلیون اصله نهال بر عهده این سازمان است؛ یعنی تات «دروازه ورود» بذر، کود، سم و نهاده سالم به زنجیره تولید است.
چنین سازمانی اگر دچار اختلال شود، مستقیماً امنیت غذایی و در نتیجه امنیت ملی را تحت تاثیر قرار میدهد؛ به همین دلیل، نقد آن باید بر پایه عدد، سند و سیاستنامه رسمی باشد، نه بر پایه کلیگویی و برچسبگذاری.
۲. ادعای «نبود برنامه اجرایی و تمرکز بر آمار و نشستها»؛ خلاف کارنامه میدانی تات
تسنیم مدعی است که تات فاقد برنامه اجرایی منسجم است و فعالیتها به «آمارهای کلی و برگزاری نشستها» محدود شده است. اما تنها مرور چند محور از کارنامه اخیر سازمان تات نشان میدهد این ادعا با واقعیت میدانی همخوان نیست:
۲–۱. طرح جهش تولید در دیمزارها؛ ۶ میلیون هکتار میدان واقعی، نه آمار روی کاغذ
طبق گزارش رسمی، طرح «جهش تولید» در ۶ میلیون هکتار از دیمزارهای کشور اجرا میشود؛ هدف، افزایش عملکرد گندم و سایر محصولات دیم با تکیه بر بذر اصلاحشده، مدیریت مزرعه و بستههای فناورانه است.
رئیس موسسه تحقیقات دیم اعلام کرده است که سطح اجرای طرح در سال زراعی ۱۴۰۳ نسبت به سال قبل ۲۰ درصد افزایش یافته و بیش از ۱۰۰ پروژه تحقیقاتی برای پایداری تولید در دیمزارها در حال اجراست.
این اعداد یعنی میلیونها هکتار مزرعه واقعی، صدها پروژه تحقیقاتی و هزاران کشاورز درگیر؛ نه «نشست» و «گزارش کاغذی».
۲–۲. الگوی کشت: از شعار به زیرساخت ملی پایش
در حوزهای که تسنیم آن را «دارای نارسایی در نظارت» معرفی میکند، دقیقاً در همین دوره:
دبیرخانه «کمیته تدوین و نظارت الگوی کشت محصولات کشاورزی» در تات شکل گرفته و وظایفی چون تدوین، اجرا، نظارت، پایش و پشتیبانی سیاستی در اجرای الگوی کشت را برعهده دارد.
در شهریور ۱۴۰۴ (و مطابق خبرها در ۱۴۰۵ توسعه یافته) مرکز ملی پایش و نظارت الگوی کشت افتتاح شد؛ هدف آن، هدایت تولید به سوی محصولات کمنیاز به آب و با ارزش اقتصادی بالاتر و کاهش مصرف آب از طریق تخصیص بهینه و افزایش تولید در واحد سطح است.
این دو زیرساخت، ستون اصلی حاکمیت دادهمحور بر الگوی کشت هستند. بدون این زیرساختها، صحبت از «نظارت علمی بر الگوی کشت» صرفاً یک شعار است. تات دقیقاً همان چیزی را ساخته که منتقدان در کلام مطالبه میکنند.
۳. ادعای «رویکردهای غیرهدفمند و استفاده ناقص از ظرفیتها»
۳–۱. پارک ملی علم و فناوری؛ تبدیل دانش به ثروت و کاهش ارزبری
تسنیم اشارهای به این واقعیت نمیکند که:
پارک ملی علم و فناوری کشاورزی و منابع طبیعی در سال ۱۴۰۱ در زمینی به مساحت ۶۰ هکتار افتتاح شده و بهعنوان نخستین پارک تخصصی این حوزه، وظیفه پیوند پژوهش، شرکتهای دانشبنیان و بازار را بر عهده دارد.
بر اساس گزارش رسمی، این پارک نقش مؤثری در ثروتآفرینی و کاهش خروج ارز ناشی از واردات محصولات کشاورزی دارد و دهکدههای فناوری و مراکز رشد سراسر کشور را به هم متصل میکند.
وقتی یک سازمان، علاوه بر کار پژوهشی کلاسیک، در حال ساختن زیستبوم نوآوری، تجاریسازی فناوری و کاهش ارزبری است، برچسب «غیرفنی و بدون هدف» دقیقاً چه اعتباری دارد؟
۳–۲. بانکهای ژنتیکی و باغ گیاهشناسی؛ زیرساختهای تمدنی، نه نمایشی
در مصاحبههای رسمی رئیس تات تأکید شده است:
باغ ملی گیاهشناسی با ۴هزار گونه گیاهی و
مرکز ذخایر تنوع زیستی کشاورزی با بیش از ۴میلیون نمونه زنده و غیرزنده
از افتخارات ملی و جزو داراییهای استراتژیک کشور در حوزه غذا و منابع ژنتیکی هستند.
این زیرساختها پشتوانه تولید بذر، اصلاح ارقام، واکنش به بحرانهای اقلیمی و بیماریهای نوپدید هستند؛ و کوچکنمایی آنها، کوچکنمایی امنیت غذایی ایران است.
۴. انتصابات و «تبارگرایی»؛ ادعای رسانهای بدون داده
گزارش تسنیم سه ادعا درباره انتصابات مطرح میکند: تبارگرایی، بیتوجهی به مدیران پیشین و عزل خبرگان. در اینجا چند نکته اساسی مطرح است:
۱٫ هیچ جدول، لیست، نمونه موردی و تحلیل ساختاری از انتصابات ارائه نشده است.
در نقدی که ادعای «تبارگرایی» دارد، حداقل انتظار این است که ترکیب جغرافیایی، رشتهای، سنی و سابقه مدیریتی مدیران جدید و قدیم مقایسه شود. چنین تحلیلی در گزارش وجود ندارد.
۲٫ اطلاعات منتشرشده از درون سازمان نشان میدهد در دوره اخیر:
برای نخستینبار از استانها و مناطق کمتر برخوردار نیز مدیران به سطح ملی آمدهاند؛
تمرکز از «چند چهره تکراری ستادی» به سمت مدیران میدانی، پروژهمحور و جوانتر حرکت کرده؛
بخش مهمی از تغییرات، در حوزههایی بوده که خروجی پژوهشی و فناورانه نداشته یا دچار رکود مزمن بودهاند.
۳٫ تسنیم مدعی «برخورد ناشایست با مدیران قبلی» شده، در حالی که تقریبا در همه گزارشهای رسمی تات، از خدمات مدیران پیشین صریحاً تقدیر شده و تغییرات در چارچوب ضوابط قانونی وزارتخانه بوده است
نقد انتصابات بدون داده، بیشتر رنگ و بوی «دفاع از موقعیت از دسترفته» دارد تا دفاع از شایستهسالاری.
۵. مأموریتها، همایشها و «اثربخشی»؛ باید با شاخص سنجید، نه با تیتر
تسنیم «مأموریتهای خارجی» و «همایش تنوع زیستی» را نمونههایی از «رویههای کماثر» میداند؛ بدون اینکه:
به تعداد تفاهمنامهها، پروژههای مشترک، دورههای آموزشی تخصصی یا فناوریهای واردشده از این مأموریتها اشاره کند؛
یا نتایج علمی و سیاستی همایشها را مرور نماید.
در مقابل، گزارشهای رسمی نشان میدهد همایشهای حوزه تنوع زیستی و کشاورزی دانشبنیان:
با حضور پژوهشگران و دستگاههای مختلف برگزار شده،
به تهیه نقشهراه ملی تنوع زیستی کشاورزی و سیاستهای کاهش تخریب منابع ژنتیکی کمک نموده،
و مستقیماً در تدوین بستههای فنی اجرای برنامه هفتم توسعه مورد استفاده قرار گرفتهاند.
صحبت از «همایش بیاثر» بدون اشاره به خروجیهای سیاستی، مصوبات و پروژههای پس از همایش، نقد نیست؛ حذف واقعیت است.
۶. اعتماد نهادی و امنیت غذایی؛ تضعیف ستون علمی به نفع چه کسی است؟
در گزارش تسنیم از «تضعیف اعتماد نهادی» سخن گفته میشود، در حالیکه:
در سه سال اخیر، با وجود شرایط تحریم و محدودیت منابع ارزی، امنیت غذایی کشور با اتکا به تولید داخلی و مدیریت بخش کشاورزی حفظ شده است و مسئولان از نقش تات در این میان بهعنوان بازوی علمی وزارت جهاد کشاورزی یاد کردهاند.
تات با توسعه فناوریهای دیم، سامانههای پایش الگوی کشت، پارک علم و فناوری و بانکهای ژنتیکی، ریسک وابستگی غذایی و ارزبری نهادهها را کاهش داده است.
در چنین شرایطی، تضعیف رسانهای سازمانی که ستون امنیت غذایی است، بدون ارائه راهحل و داده، عملاً بازی در زمین همان جریانی است که از واردات گسترده، خامفروشی منابع و تعطیلی پژوهش سود میبرد.
۷. جمعبندی: اصلاح بله، تخریب بیسند خیر
هیچکس مدعی نیست که در سازمان تات، مانند هر نهاد بزرگ دیگری، هیچ مسئله و نقطهضعفی وجود ندارد.
اما تفاوت میان «نقد اصلاحگر» و «گزارش تخریبی» در چند چیز است:
۱٫ نقد علمی، با شاخص، عدد، مقایسه و پیشنهاد همراه است؛
گزارش تسنیم، هیچ جدول مقایسهای، شاخص عملکردی یا راهحل مشخص ارائه نکرده است.
۲٫ نقد اصلاحگر، دستاوردها را میبیند و در کنار آن ضعفها را گوشزد میکند؛
در این گزارش، دهها دستاورد ملی تات – از جهش تولید دیم تا پارک علم و فناوری، الگوی کشت، بانکهای ژنتیکی و نظارت بر نهادهها – عملاً نادیده گرفته شده است.
۳٫ نقد دلسوزانه، امنیت غذایی و منافع ملی را خط قرمز خود میداند؛
در شرایطی که دشمن مستقیماً تحریم غذا، بذر و نهاده را نشانه رفته، تضعیف رسانهای سازمان مادر تحقیقات کشاورزی بدون ارائه جایگزین و راهحل، در تضاد با منطق امنیت ملی است.
سازمان تات آماده است هرگونه نقد مستند، مبتنی بر داده و همراه با پیشنهاد اصلاحی را در فضای کارشناسی بپذیرد و از آن استقبال کند؛
اما در برابر برچسبزنیهای بیسند، کوچکنمایی دستاوردها و تخریب اعتماد عمومی به زیرساخت علمی امنیت غذایی کشور، دفاع از خود را نه حق، که «تکلیف ملی» میداند.
