کارنامه تحولمحور سازمان تات در دوره مدیریت دکتر غلامرضا گلمحمدی؛ از بهرهوری آب و خاک تا بذر، هوش مصنوعی، امنیت زیستی و امنیت غذایی
سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی در دوره مدیریت دکتر غلامرضا گلمحمدی با اتکا به شبکه گسترده مؤسسات ملی، مراکز استانی، ایستگاههای تحقیقاتی و نزدیک به دو هزار عضو هیئت علمی، رویکرد خود را بیش از گذشته از «پژوهش صرف» به سمت «حل مسئله، توسعه فناوری و ایجاد اثر اقتصادی در بخش کشاورزی» سوق داده است.
محور اصلی این دوره، تمرکز ظرفیت علمی سازمان بر مسائل راهبردی کشور شامل امنیت غذایی، کمآبی، تغییر اقلیم، کاهش وابستگی، سلامت محصولات، افزایش بهرهوری و انتقال سریعتر فناوری به عرصه تولید بوده است.
در حوزه بذر و اصلاح نباتات، معرفی ارقام جدید زراعی، باغی و دیم متحمل به خشکی، شوری، سرما و بیماری، توسعه بذور و ارقام هیبرید داخلی و تقویت تولید هستههای اولیه بذر از اقدامات مهم بوده است. این مسیر با هدف کاهش وابستگی به بذر وارداتی، افزایش پایداری تولید و صرفهجویی ارزی دنبال شده است.
در حوزه مدیریت آب، توسعه کشت پاییزه، بهویژه در محصولاتی مانند چغندرقند، با هدف استفاده بیشتر از بارشهای فصلی و کاهش مصرف آب مورد توجه قرار گرفته است. همچنین توسعه آبیاری دقیق و هوشمند، استفاده از دادههای اقلیمی و نیاز واقعی گیاه و اجرای پایلوتهای کاهش مصرف آب و افزایش بهرهوری، از شاخصترین اقدامات فناورانه این دوره است.
در حوزه خاک و منابع پایه، توسعه پایش ملی کیفیت خاک، تهیه نقشههای شوری و سدیمیشدن اراضی، استفاده از سنجش از دور و دادههای نوین و تقویت برنامههای اصلاح و حفاظت خاک در دستور کار قرار گرفته است.
در بخش آبخیزداری و حفاظت خاک، تحقیقات مربوط به پخش سیلاب، تغذیه آبخوانها، کنترل فرسایش، احیای قنوات و مدیریت رواناب ادامه یافته و ظرفیتهای تحقیقاتی موجود در ایستگاههای آبخوانداری و آبخیزداری بیش از گذشته در خدمت سیاستهای مدیریت منابع آب قرار گرفته است.
در حوزه گیاهپزشکی، علاوه بر توسعه روشهای مدیریت تلفیقی آفات، تولید فرومونهای داخلی و آفتکشهای گیاهی و کمخطر، استفاده از فناوریهای نوین و هوش مصنوعی نیز وارد مرحله کاربرد شده است. استفاده از ردیاب صوتی و الگوریتمهای هوشمند برای تشخیص سریع آفت سرخرطومی حنایی خرما نمونهای شاخص از ورود فناوری دیجیتال به مدیریت آفات است و در عملیاتهای میدانی، بخش عمده درختان آلوده شناساییشده تحت درمان قرار گرفتهاند.
در حوزه باغبانی، توسعه پایهها و ارقام سازگار با کمآبی، باغهای متراکم، سایبان، کشتهای گلخانهای و فناوریهای مرتبط با کاهش مصرف آب و افزایش عملکرد دنبال شده است.
در بخش کشاورزی دیم، معرفی ارقام جدید غلات، حبوبات و گیاهان علوفهای متحمل به خشکی و تنشهای اقلیمی، نقش مهمی در افزایش پایداری تولید در مناطق کمبارش داشته است.
در حوزه جنگل و مرتع، تحقیقات مربوط به احیای بلوط زاگرس، حفاظت از ذخایر ژنتیکی گیاهی، مدیریت مراتع، بیابانزدایی و مقابله با آثار تغییر اقلیم ادامه یافته است. این بخش از فعالیت تات مستقیماً با حفاظت از آب، خاک، تنوع زیستی و پایداری اکوسیستمهای کشور ارتباط دارد.
در بخش علوم دامی، تحقیقات بر خوراکهای جایگزین، کاهش هزینه تغذیه، استفاده از بقایای کشاورزی، اصلاح نژاد و حفاظت از ذخایر ژنتیکی دام متمرکز بوده است؛ اقداماتی که میتواند وابستگی به نهادههای وارداتی و هزینه تولید گوشت و شیر را کاهش دهد.
در حوزه واکسن و فرآوردههای زیستی، مؤسسه تحقیقات واکسن و سرمسازی رازی بهعنوان یکی از مهمترین ظرفیتهای امنیت زیستی کشور، توسعه تولید واکسنهای انسانی، دامی، طیور و آبزیان، تولید سرم و پادزهر، نوسازی خطوط تولید و توسعه صادرات را دنبال کرده است. تقویت مؤسسه رازی از مهمترین محورهای راهبردی سازمان تات برای کاهش واردات و افزایش امنیت زیستی کشور محسوب میشود.
در حوزه شیلات، تحقیقات مربوط به مولدسازی و تکثیر گونههای بومی، تولید آبزیان عاری از بیماری، توسعه کیتهای تشخیص سریع، پروبیوتیکها، فناوریهای پرورش و استفاده از ظرفیت گونههای دریایی و جلبکها، نقش تات را در توسعه اقتصاد دریامحور پررنگتر کرده است.
در بخش بیوتکنولوژی کشاورزی، توسعه فناوری تولید بذر سیبزمینی عاری از ویروس، توسعه ارقام و فناوریهای نوین اصلاحی و انتقال فناوری به شرکتهای دانشبنیان از نمونههای موفق اتصال پژوهش به تولید و کاهش وابستگی ارزی بوده است.
در حوزه ثبت و گواهی بذر و نهال، توسعه نظام رهگیری، شناسنامهدارکردن و کنترل کیفیت بذر و نهال با هدف جلوگیری از عرضه نهادههای غیراستاندارد و حفاظت از سرمایه کشاورزان و باغداران دنبال شده است.
در بخش منابع ژنتیکی نیز حفاظت، ساماندهی و استانداردسازی ذخایر ژنتیکی گیاهی و جانوری بهعنوان پشتوانه نسلهای آینده و سرمایه راهبردی امنیت غذایی کشور مورد توجه قرار گرفته است.
در حوزه هوشمندسازی و دادهمحوری، توسعه مرکز پایش تولیدات کشاورزی، استفاده از تصاویر ماهوارهای، سنجش از دور، سامانههای الگوی کشت، دادههای اقلیمی و هوش مصنوعی، ظرفیت جدیدی برای تبدیل سازمان تات به بازوی علمی و تصمیمساز وزارت جهاد کشاورزی ایجاد کرده است.
همچنین در بخش ترویج و انتقال فناوری، توسعه مزارع الگویی، شبکه محققان معین، حضور مستقیم پژوهشگران در عرصه تولید و افزایش همکاری با شرکتهای دانشبنیان و بخش خصوصی، با هدف کاهش فاصله میان آزمایشگاه و مزرعه دنبال شده است.
در مجموع، مهمترین ویژگی دوره مدیریت دکتر غلامرضا گلمحمدی را میتوان حرکت به سمت همافزایی مؤسسات، پژوهش مسئلهمحور، توسعه فناوری، هوشمندسازی، تجاریسازی و سنجش اثر تحقیقات بر تولید و بهرهوری دانست.
معیار واقعی موفقیت این مسیر نیز باید از تعداد مقاله و پروژه فراتر رود و بر شاخصهایی مانند میزان صرفهجویی آب، کاهش واردات، افزایش تولید، کاهش خسارت آفات و بیماریها، حفاظت از خاک و منابع طبیعی، توسعه فناوری داخلی، افزایش صادرات و بهبود درآمد بهرهبرداران استوار شود.
به بیان فشرده، جهتگیری سازمان تات در این دوره را میتوان چنین خلاصه کرد:
«از ژن و بذر تا مزرعه، از آبخوان تا دریا، از هوش مصنوعی تا واکسن و از آزمایشگاه تا سفره مردم؛ مدیریت دکتر غلامرضا گلمحمدی، تات را به سمت تبدیل علم به بهرهوری، فناوری و امنیت غذایی هدایت کرده است.»
